شیوه صحیح نوشتن کسره اضافه در فارسی

مطلبی از ایریکس در ۲۱ اسفند ۱۳۹۳

مدتی میشه که یه دوگانگی در شیوه نوشتن عبارتی مثل «خانه من» رواج پیدا کرده. بعضی‌ها به شکل «خانهٔ من» می‌نویسن و بعضی‌های دیگه به شکل «خانه‌ی من». اما کدوم یک از اینها درسته؟

در حقیقت من نه سواد زبان‌شناسی دارم که در این مورد به لحاظ علمی اظهار نظر کنم و نه حوصله‌اش رو دارم که خیلی جدی پیگیریش کنم، منتها چند تا استدلال ساده این وسط وجود داره که من رو سوق میده به سمت یکی از این دو مورد.

این شیوه دوم اصلا از کجا شروع شد؟
فکر کنم اونهایی که هم سن و سال منن باید یادشون باشه که تو دوره ما مدارس به همون شیوه همیشگی آموزش می‌دادن و ما یاد گرفتیم که بنویسیم «خانهٔ من». اما وقتی برادر کوچیک‌تر من رفت مدرسه من متوجه شدم که فرهنگستان زبان و ادب فارسی این شیوه جدید رو تصویب کرده و تمام کتاب‌های درسی هم با نوع نگارش «خانه‌ی من» به‌روزرسانی شدن و به دانش‌آموزها هم همین روش یاد داده میشه. تو اون شرایط حتی خود من هم سعی کردم به این شیوه جدید بنویسم، اما این مصوبه یا قانون چند سال بیشتر طول نکشید و فرهنگستان خودش مجددا رویه سابق رو در پیش گرفت و همون‌طور که در دستور زبان رسمی فعلی و در قسمت «کسرهٔ اضافه» هم قابل مشاهده‌ست، نوشتن این عبارت به همون شیوه قدیمی و جاافتادهٔ سابق انجام میشه.

حالا ما باید این رو چه شکلی بنویسیم؟
همونطور که بالاتر گفتم،‌ من اصولا نمی‌تونم نظر کارشناسی بدم تو این قضیه، اما با این استدلال‌ها ترجیح میدم که به شیوه همیشگی و قدیمی بنویسم. چرا؟ چون:

  • اول اینکه این شیوه نگارش به شکل «خانه‌ی من»‌ تو هیچ کتاب قدیمی‌ای پیدا نمیشه. برای نمونه حتی می‌تونید برید کتابخونه و نسخ خطی کتاب‌های قدیمی رو ببینید که اصولا همچین فرمتی وجود نداره. فقط برای یک نمونه من شما رو ارجاع میدم به این نسخه خطی شاهنامه که قدیمی‌ترین شاهنامه جهان هم هست و الان تو کتابخونه ملی فلورانس ایتالیا نگهداری میشه. خوشبختانه این کتاب اسکن شده و می‌تونید از این لینک صفحاتش رو ورق بزنید.

قدیمی‌ترین شاهنامه دستی

  • دوم اینکه خیلی خنده‌دار میشه اگر من نوعی، به عنوان یک فرد عادی و عام، تصمیم بگیرم که کدوم بهتره و بنا به سلیقه شخصی این کار رو بکنم. کمی به این موضوع فکر کنید که هر کی بنا به سلیقه شخصیش تصمیم بگیره که فارسی رو چه شکلی بنویسه. یه مثال اغراق‌آمیزش می‌تونه این باشه که من تصمیم بگیرم از این به بعد کلا فارسی رو به صورت فینگلیش بنویسم. :) بنابراین به گمونم خیلی نباید روی نظر شخصیمون مانور بدیم.
  • سوم هم اینکه بعضی‌ها نسبت به افراد حاضر در فرهنگستان خرده می‌گیرن و اونها رو شایسته نمی‌دونن. خوب، در این صورت باید بگم که این شیوه جدید رو فرهنگستان زبان و ادب فارسی مصوب کرد و همین فرهنگستان هم حذفش کرد. چه بخواهیم و چه نخواهیم، در حال حاضر این افراد متصدی فرهنگستان هستن. حالا دو حالت داره:
  • شما این فرهنگستان رو با همین اعضاء قبول دارید: که در این صورت به مصوباتش هم عمل می‌کنید و با توجه به آخرین نسخه دستور زبان فارسی عبارت «خانهٔ من»‌ رو صحیح می‌دونید.
  • شما این فرهنگستان رو با همین اعضاء قبول ندارید: که در این صورت اصولا نباید از همون ابتدا شیوه نگارش جدیدی که این فرهنگستانی که قبولش ندارید مصوب کرد رو می‌پذیرفتید و شیوه نگارشتون رو تغییر می‌دادید به فرم «خانه‌ی من».

 

دوست دارم مجددا تاکید کنم که من اصولا از منظر زبان‌شناسی حرفی برای گفتن ندارم، حتی ممکنه بعضی از اساتید اهل فن هم نظر مخالفی داشته باشن و روش دوم رو بهتر بدونن، اما من معتقدم تا وقتی که «آخرین نسخه دستور زبان فارسی» میگه که باید کسره اضافه رو به شکل «خانهٔ من»‌ بنویسیم، بهتره به همین شکل بنویسیم.  :)

 

پس‌نویس:

نکته اول: رفقا من این رو اضافه کنم که من کاملا متوجه ماهیت پویا و تغییرپذیر زبان هستم و خودم همیشه جزو اون تیپ آدم‌هایی هستم که معتقدم اگر کلمه‌ای تو جامعه جا افتاد باید استفاده بشه، بدون اینکه نیاز باشه براش کلمه جایگزین ساخته بشه. دلیلی که من در مورد گذشته و تاریخ کسرهٔ اضافه حرف زدم این بود که بگم از گذشته خیلی دور تا درست زمانی که این شیوه «خانه‌ی من» توسط همین فرهنگستان مصوب شد، کسرهٔ اضافه به شکل «خانهٔ من» رواج داشته و اصولا چیزی نیست که از بطن جامعه و بر اساس نیاز زبان به تغییر شکل گرفته باشه. این کاملا یک تغییر بالا به پایین بود که در حال حاضر حتی خود اون بالایی که این رو دیکته کرده بود هم دیگه ازش استفاده نمی‌کنه و تاییدش نمی‌کنه.

نکته دوم: به علاوه ذکر این نکته هم خالی از لطف نیست که استدلال حذف «همزه عربی» و استفاده از «ی» فارسی هم که از پایه اشتباهه. چون فارسی اصولا داره از خط و الفبای (اسکریپت) عربی استفاده می‌کنه و چیزی به اسم خط فارسی خیلی دقیق نیست. اگر مثلا از حروف لاتین برای نوشتن فارسی استفاده می‌کردیم و اونجا همزه عربی کاربرد داشت، کاملا منطقی به نظر می‌رسید که به فکر حذف همزه باشیم. اما وقتی اصولا داریم از خط عربی استفاده می‌کنیم استناد به اینکه همزه عربی رو حذف کنیم خیلی معقول به نظر نمی‌رسه. :)

 

✶✶✶ از این مطلب خوشتون اومد؟ پس بهش مثبت بدید و با دوستاتون به اشتراک بگذارید! ✶✶✶

۲۰ دیدگاه برای “شیوه صحیح نوشتن کسره اضافه در فارسی”

  1. عالی آقا . استدلالت در مورد قبول داشتن اعضا پرپرم کرد . باید سوییچ کنم به شیوهٔ جدید

  2. سعيد گفت:

    فرهنگ و ادب یک کشور رو فرهنگستان دیکته نمى‌کنه. مردم هستند که تصمیم مى‌گیرند و فرهنگستان فقط یادداشتش مى‌کنه و خودش رو انطباق مى‌ده. اگر اکثریت مردم تصمیم گرفتند که طاى‌ تائینس عربى‌ رو ننویسند و بجاش ى‌ بنویسند، این دیگه تصمیم خودشون هست. این فرهنگستان هست که باید خودش رو هماهنگ کنه نه مردم.

    • ایریکس گفت:

      کاملا قبول دارم که زبان دینامیک هست و تغییر می‌کنه، منتها بر خلاف چیزی که گفتی این رو مردم دیکته نکردن، فرهنگستان دیکته کرد. در مورد «اکثریت» هم من شدیدا تردید دارم که اکثریت از شیوه جدید استفاده کنن. به علاوه اینکه وقتی کلا رسم‌الخط ما عربیه و از اسکریپت عربی داریم استفاده می‌کنیم چرا باید فقط به فکر حذف یکی از علائمش باشیم؟ :)

  3. نوید خزاعی (nkh) گفت:

    عالی… من از اون دسته‌ای هستم که ی رو ترجیح میدم به دلایلی، از جمله حذف تدریجی کاراکتر همزه از زبان فارسی و نزدیک شدن گفتار و نوشتار به هم، که از پیچیدگی قواعد زبانی کم می‌کنه. این قواعد شاید تا قبل از این دست‌وپاگیر نبودن، اما الان به ویژه تو دیجیتال کردن اسناد و پردازش زبان طبیعی فارسی دیگه اثر گذار هستند، جدانویسی افراطی هم که من طرفدارش هستم به همین دلیله، چون مثلا فهم دیجیتال «به‌کارگیری» نسبت به «بکارگیری» قاعده‌مند تره چون گلیف‌های تولیدشده تک‌تک معنی‌دار هستند و از این دست موارد. حالا زبان و رسم‌الخط وقتی منعطف باشند زبان زنده می‌مونه، همون طور که زبان فارسی در برابر انتقال زبان محاوره به نوشتار مثل «بذار» به جای «بگذار» و یا در پالایش حروف واژگان خارجی مثل «تلویزیون» به جای «تله‌ویژن» مقاومت نکرده و چیزی که استفاده از زبان رو راحت می‌کرده انتخاب کرده که فراتر از رسم‌الخط هم هست. به نظر من، به عنوان فقط یه دانشجویی که مسایل پردازشی مرتبط با زبان فارسی رو از دور دیده حس می‌کنم فرهنگستان باید تجدید نظر کنه، و پی‌گیر می‌شم در اولین زمان ممکن، به هر حال پست عالی بود و اتحاد نوشتار تا زمانی که دستورزبان عوض شه واجبه، واقعا ممنون. :)

  4. نوید خزاعی (nkh) گفت:

    البته خب دلیلی مثل استفاده نشدن «ی» توی شاهنامه اصلا جالب نیست چون شرایط زبان رو باید توی زمان سنجید و هب شاید اون موقع نیازی نبوده به این مساله فکر کنند… حتی همزه دوست داشتن چون توی یه کوچولو جا کلی حرف میزنه :)) ولی خب امروز تو او‌سی‌آر مثلا رسما مزاحمه :دی نویز میگیره نقطه می‌شه فتحه می‌شه ضمه می‌شه… (در کلیت نکوهش همزه :دی به خصوص که موقع خوندن هم ارایه خودش به ارائه تبدیل می‌شه به خاطر ادغام، قانونی که شنبه رو شمبه تلفظ می‌کنه و خب این چیزا رو می‌شه توی قواعد راحت پیش‌بینی کرد و یه سری فضاهای حالت وسیع کاهش داده می‌شن…)

    • صابر گفت:

      به نظر این حقیر این موضوعی که اشاره کردید بسیار حائز اهمیت است. من همیشه تمایل داشتم زبان فارسی به سمتی پیش برود که به شکلی کاربردی‌تر شود. به عبارتی در هماهنگی با مسائل روز دنیا به ویژه در حوزه موضوعات فنی و تکنولوژی از جمله تشخیص گفتار و نوشتار، ترجمه و یا سایر موارد به روز شود. فکر می کنم فرهنگستان باید از متخصصین حوزه مسائل تکنولوژی مرتبط با زبان از جمله همین مواردی که اشاره فرمودید، در تشخیص صحیح رویکرد فعلی سایر زبان ها و کشورها و همچنین پیش نیازهای لازم برای پیشرفت و البته ترسیم چشم انداز و دورنمای موثر و کاربردی زبان فارسی حتی برای چندین سال آینده بسیار مشورت یا حتی کمک بگیرد. بالاخره به طور مشخص هدفشان چیست؟ صیانت از زبان؟ شاید هم اکنون نیز چنین اند.

  5. hamid گفت:

    من نمیدونستم فرهنگستان دوباره نظرش رو برگردونده و الان که گفتید شوکه شدم! ولی دلیل دومتون کاملاً غلطه یعنی چون توی شاهنامه فلان بوده! مثلاً توی شاهنامه کلی لغت هم هست که دیگه کاربردی نداره یا کاربردش کامل عوض شده دلیلی بر این نیست که من از اونا استفاده کنم. به نظرم درستش هم همینه که خیلی هم مقید به قدیمی ها نباشیم. فرمانبرداری از فرهنگستانی که قبولش نداریم شاید گزینه بهتری از اون باشه در هر حال

  6. رضا گفت:

    زبان نوشتاری فارسی در حال حاضر ابهام داره و این وظیفه فرهنگستان زبان هست که اونها را یکی یکی حل کنه. اما متاسفانه وقتی قوانین را به این سرعت عوض می‌کنند باعث میشه اعتبار فرهنگستان بین مردم کم بشه.
    مثل مشکلی که برای نیم فاصله داریم . برای بعضی از کلمات مشخص نیست که آیا باید از نیم فاصله استفاده کنیم یا نه.
    http://blog.dilmaj.net/2014/07/farsi-zwnj-farhangestan.html

  7. سینا ممکن گفت:

    دمت گرم ایریکس جان
    آره منم تازه شنیده بودم که فرهنگستان دوباره «خانه‌ی من» رو اشتباه اعلام کرده، در حالیکه خودشون وقتی دبیرستان بودم گفتند اینجوری بهتره!!!
    بعد تازه گفتند باید بجاش از همزه استفاده کنیم، در حالیکه قبلا از ی کوچک استفاده می‌کردیم که یکم فرق داره.
    در نهایت هم علامت ی کوچک که قبلا استفاده می‌کردیم رو تو لینوکس چجوری تایپ کنیم؟

  8. میلاد گفت:

    من تخصصی توی زبان فارسی ندارم ولی استدلال من اینه که بطور کلی از این علائم برای انتقال اطلاعات بین آدم ها استفاده میشه و خیلی بهتره اونو ساده ترش کنیم. پس وجود یک علامت اضافه که میتونه بدون درسر حذف شه (از نظر من) معقول بنظر میرسه. همه میدونن «خانه من» مفهومش چیه پس حذف همزه مشکلی ایجاد نمیکنه. تلفظش هم فکر میکنم یکم آسون تر میشه (:

  9. احمد گفت:

    برای من زبان یه چیز کاملا کاربردیه و بیگانه شدن با ادبیات کهن اگرچه غمناکه ولی به خاطر نیازهای جدید در زبان کاملا اجتناب ناپذیره.

    باید به سمتی پیش بریم که اعراب در حروف جایگزین بشه و امروزه این نیازه. خوب رسم الخط ما برگرفته از عربیه و این اهمیتی نداره. مهم اینه که به روزش کنیم.
    این جایگزین کردن ی به جای حمزه یه حرکت رو به جلو بود. خوانایی رو بیشتر کرد. کسایی مثل من که از یک مقطعی تو مدرسه این رو یاد گرفتن کاملا باهاش راحتن و لذت اون رو میبرن.
    من هرگز از حمزه استفاده نمی کنم، به امید حذف نقطه و همه اعراب و حروف اضافه و زاید در رسم الخط فارسی.

  10. smmsadrnezh گفت:

    اینکه چرا نباید “ی” ای که خونده میشه رو به صورت “نیم‌فاصله + ی” در آخر کلمه بنویسیم به نظرم واضحه. کمترین دلیلی که میشه آورد اینه که داریم از این کاراکتر همون استفاده‌ای رو میکنیم که از کسره‌ در بقیه مواردی که کلمه مختوم به “ه” نیست میکنیم درحالیکه معنی و به تبع کاربردشون به کلی فرق داره.

    اما درباره بحث استفاده از همزه عربی صورت مسئله رو از پایه اشتباه مطرح کردی. کاراکتری که در شاهنامه استفاده شده همزه نیست یه چیزی شبیه همزه هست. درواقع به همزه شبیه‌تره تا “ی” ولی در اصل همون “ی” هست و از عربی هم نیمده! اگر نیمه سمت چپ حرف “ی” رو حذف کنی میشه همین کاراکتری که تو شاهنامه به کار رفته و درسته به کار ببریم و این هیچ شباهتی به همزه نداره (همزه شبیه نیمه بالای حرف “ع” هست) ولی احتمالن چون در فونت‌های فارسی این کاراکتر وجود نداره یا به شکل همزه نمایش داده می‌شه در تمام کتاب‌ها و مقالات فارسی از همزه استفاده میشه و فرهنگستان هم گفته استفاده از همزه درست‌تره. نه اینکه درسته! (یکی از همکلاسی‌های بنده برای حل این مشکل به صورت دستی فونتش رو ادیت کرده و نحوه نمایش این کاراکتر رو اصلاح کرده.)

  11. علی گفت:

    تا جایی که من می دانم این کسره اضافه یکی از بخش های مهم دستوری زبان ماست . مشابه آن هم در زبان آلمانی به شکلی بسیار پیچیده تر (Genetive) وجود دارد. مشکل اینجاست که در خط عربی این بخش مهم از زبان ما حذف شده است. این یکی از دلایلی است که زبان فارسی با خط عربی کاملا انطباق ندارد. افراد بسیار زیادی از مترجمان، زبان شناسان و ادیبان دنبال راه حلی هستند که کمبود ها الفبا و خط عربی برای زبان فارسی را رفع کنند. در این مورد من نوشته های داریوش آشوری را خوانده ام و به نظرم تا حدی این تغییرات پیشنهادی درست هستند. متاسفانه نهادهایی مانند فرهنگستان زبان فارسی در این موارد بسیار بد عمل کرده اند. همین که در طی مدت کوتاهی دو سیاست برعکس هم را ابلاغ کرده اند نشان از ضعف این نهاد ها دارند. این مثل این می ماند که یک آدم کور یا نابینا را به عنوان راهنما انتخاب کنیم.

    چند سال پیش کشور های آلمانی زبان مقداری رسم الخط خود را عوض کردند. که بسیار موفق بود. واقعا ما هم باید از تجریبات آنها در این مورد استفاده کنیم.

  12. امید گفت:

    فرض کنید دفعه بعد گروه بعدی فرهنگستان دوباره تصمیم بگیرند که «خانه‌ی من » درسته. اون موقع شما موافق تغییر مجدد خواهید بود؟

  13. مصطفی گفت:

    در مورد نکته‌ی دوم شما باید بگم که اشتباه نیست، چرا که فارسی و عربی هر دو از یک رسم‌الخط استفاده می‌کنن، اما دستور زبان‌هاشون مستقل هست، و در مورد همزه هم گفته شده که علت حذفش به خاطر اینه که همزه‌ی عربی بخشی از دستور زبان‌شون هست، نه خود رسم‌الخط.
    به طور کلی «دستور زبان» فارسی و عربی اشتراکات خیلی کمی با هم دارن.

  14. مهدیکو گفت:

    به نظر من شیوه‌ی اول هم درست تره و هم خواناتر.

  15. علی گفت:

    جدا از استدلال به کار بردن یا نبردن ی میانجی، واپسین بند نوشته‌تون نادرست است. خط عربی و فارسی هرچند شبیه هم هستند، ولی هر دو ریشه در خط سریانی دارند، که در در منطقه‌ی میانرودان رشد یافته است.
    به این بند از ویکیپدیای فارسی توجه کنید:
    خطی که امروز زبان فارسی با آن نوشته می‌شود یا در هند و پاکستان متداول و مرسوم است و در سابق در کشور عثمانی نیز رواج داشته‌است، را نبایدخط عربی دانست؛ بلکه این خط که ابتدا از «انبار» به نجد عربستان رفته یکی از خطوط متداول سریانی و نبطی بوده که با تحولاتی برای نوشتن زبان عربی به کار رفته‌است.

  16. نگار گفت:

    من پارسال زبان‌فارسی۳ داشتم و ترکیب‌های اضافی و وصفی کتابم با «ی» نوشته شده. مثلاً «حلیه‌ی جمال» (ص۳۰ زبان‌فارسی۳ چاپ۹۱)
    و این محدود به کتاب زبان‌فارسی نیست٬ همه‌ی کتاب‌هایی که من باهاشون سروکار دارم این‌طور هستن. یعنی اگر هم همزه تصویب شده باشه هنوز اِعمال نشده و کلی هزینه و زمان برای عوض شدن کتاب‌ها لازم‌ه که خب٬ منطقی نیست.
    حالا چه لزومی داره کلمات مختوم به الف و واو رو با «ی» بنویسیم و واسه‌ی «ه» استثنا درست کنیم؟ این صرفاً باعث سخت‌تر شدنش می‌شه.

دیدگاه‌تان را ارسال کنید ...